پایان نامه درمورد روایی، پیش، تعیین، بینی

آزمونهای روانی اساساٌ برای اندازه گیری تفاوتهای فردی افراد در خصایص شناختی و عاطفی ساخته می‌شوند. افراد از نظر تواناییها و ویژگیهای شخصیتی تفاوت دارند و روان شناسان آزمونهای روانی را در اصل برای اندازه گیری و سنجش این تفاوتها به کار می‌برند ( شریفی، 1373 ).
” روایی اصطلاحی است که به هدفی که آزمون برای تحقق بخشیدن به آن درست شده است اشاره می‌کند. و به سخن دیگر، آزمونی دارای روایی است که برای اندازه گیری آنچه مورد نظر است مناسب باشد ” ( سیف، 1381، ص 252 ).
مقصود از روایی آزمون پاسخ دادن به این سؤال است که آزمون چه چیزی را اندازه گیری می‌کند و تا چه اندازه از این لحاظ کارایی دارد. در این مورد ذکر این نکته ضروری است که نام آزمون نمی تواند نشان دهد که آزمون چه چیزی را می‌سنجد، فقط با بررسی منابع عینی اطلاعات و نیز عملیات تجربی که برای تشخیص روایی آزمون به عمل آمده، می‌توان صفتی را که آزمون بخصوصی می‌سنجد تعریف کرد. اصولاٌ تمام روشهای تعیین روایی با این مسأله سرو کار دارند که بین کارکرد در آزمون و واقعیتهای قابل مشاهده و مستقل درباره ویژگیهای رفتار مورد نظر چه روابطی وجود دارد.
روشهای اختصاصی که برای بررسی این گونه رابطه‌ها به کار می‌روند متعددند و تحت عناوین مختلف توصیف شده اند. این روشها به سه طبقه اصلی تقسیم شده اند : روایی محتوا، روایی سازه، روایی ملاکی ( آناستازی، 1379 ).
روایی یک آزمون را به شیوه‌های زیر اندازه گیری می‌کنند :
الف ) روایی محتوا :
روایی محتوایی به این مطلب اشاره می‌کند که نمونه سؤالهای مورد استفاده در یک آزمون تا چه حد معرف کل جامعه سؤالهای ممکن است که می‌توان از محتوا یا موضوع مورد نظر تهیه کرد. هر چه آزمون از این لحاظ بهتر باشد، دارای روایی بیشتر است ( سیف، 1381 ).
برای تحلیل روایی محتوایی آزمون پیشرفت تحصیلی که در مورد یک درس ساخته شده است، ابتدایک جدول مشخصات آزمون که شامل محتوا و هدفهای آموزشی است، تهیه می‌کنیم سپس با بررسی هر سؤال برحسب این که به کدام محتوا و هدف مربوط است در خانه مربوط به آن در جدول مذکور یک خط نشان می‌کشیم و تعداد خط نشانهای هر خانه نشان می‌دهد که در رابطه با هر هدف آموزشی و محتوا مربوط به آن چند پرسش در آزمون گنجانده شده است. روایی محتوایی آزمون برحسب تعداد پرسشهای مربوط به هدف آموزشی و محتوای آن در رابطه با اهمیت هر هدف و محتوا از نظر هدفهای مهم آموزشی ارزشیابی می‌شود ( شریفی، 1373 ).
این نوع آزمونهای اندازه گیری میزان تسلط فرد بر مهارت خاص یا مطالب درسی خاصی است. یکی از مشکلات این روش مربوط به نمونه گیری کافی از جامعه سؤال است. حوزه رفتار مورد اندازه گیری باید به شیوه منظمی مورد تحلیل قرار گیرد تا اطمینان حاصل شود که ماده‌های آزمون تمام جنبه‌های مهم رفتار را به نسبت اهمیت هر یک از آنها می‌پوشانند. روایی محتوا به ارتباط معنی دار بین پاسخهای فرد در آزمون و حوزه رفتاری مورد نظر توجه دارد ( آناستازی، 1379 ).
روایی محتوا به تحلیل منطقی محتوای یک آزمون بستگی دارد و تعیین آن بر اساس قضاوت ذهنی و فردی است. چون روایی محتوا بر اساس قضاوتهای ذهنی انجام می‌شود، تعیین آن در مقایسه با سایر انواع روایی‌ها بیشتر در معرض خطا قرار دارد، اما به طور کلی، تعیین روایی محتوا اولین قدم در بررسی تمام آزمونهاست و سؤالها به دلیل برآورده شدن شرایط روایی محتوا تدوین می‌شوند. برای تضمین نیل به جنبه‌های مطلوب اندازه گیری می‌توان، از طریق فنون تحلیل سؤال، آزمون را مورد تجدید نظر قرار داده یا اصلاح کرد. معمولاٌ روایی محتوای آزمون بتنهایی توجیه کننده استفاده از آن نیست. پیش از اینکه از آزمون استفاده شود، کارایی آن با استفاده از روشهایی مانند، روایی ملاک باید اثبات شود. با این حال آزمونهااز سطوح مختلف روایی برخوردارند و متخصصان در قضاوتهای خود همیشه با هم توافق نظر ندارند ( آلن، ین، 1374 ).
نکته مهم دیگر توجه به خطر تعمیم نامعقول حوزه رفتاری خاصی است که آزمون در آن ریشه دارد. کاربرد روایی محتوا به ویژه در آزمونهای ملاکی مناسب به نظر می‌رسد ( آناستازی، 1379 ).
ب ) روایی صوری یا ظاهری :
” روایی صوری یعنی این که مواد یا سؤالهای آزمون باید از نظر ظاهری در رابطه با موضوعی باشند که آزمون برای اندازه گیری آن تهیه شده است. روایی ظاهری به قضاوت سازنده آزمون بستگی دارد و زیاد مورد اعتماد نیست ” ( گنجی، 1377، ص 126 ).
در واقع روایی صوری نمی تواند جزو انواع روایی باشد، بلکه تنها یک ویژگی آزمون است که در پاره ای مواقع وجود آن مفید به نظر می‌رسد. از آنجا که روایی صوری نوع خاصی از روایی محتوایی است، همان روشی که برای تعیین روایی محتوایی به کار می‌رود، یعنی استفاده از نظر متخصصان ، در اینجا نیز برای تعیین روایی صوری قابل استفاده است. برای افزایش روایی صوری آزمون کافی است که ماده‌های آن را به گونه ای باز نویسی کنیم که ربط و گیرندگی آن در موقعیتهایی که آزمون به کار خواهد رفت، افزایش یابد، مسلم است که روایی صوری هرگز نمی تواند جانشین روایی عینی آزمون شود، روایی فرم نهایی آزمون همیشه باید مستقیماٌ بررسی شود ( آناستازی، 1379 ).
به بیان کلی، می‌توان دید که روایی صوری، هر چند ضامن اندازه گیری دقیق نیست، ممکن است بر انگیزش آزمون شونده و در نتیجه بر روایی نمرات حاصل از آزمون تأثیر داشته باشد. هر چند که روایی صوری یک ویژگی مطلوب آزمون است، در بعضی آزم
ونها این ویژگی نه تنها ضروری نیست، بلکه بهتر است که وجود نداشته باشد مثلاٌ اگر بخواهیم بیماری روانی کسی را معین کنیم، بهتر است آزمونی را مورد استفاده قرار دهیم که روایی صوری کمی داشته باشد ( سیف، 1381 ).

مطلب مشابه :  سطح معنی داری

ج ) روایی ملاکی :
روایی ملاکی شاخص کار آمدی در پیش بینی رفتار یک فرد در موقعیتهای خاص است برای این منظور، کارکرد فرد در آزمون با یک ملاک مقایسه می‌شود که خود نوعی شاخص مستقیم و مستقل هر آن چیزی است که آزمون برای پیش بینی آن ساخته شده است ( آناستازی، 1379 ).
روایی ملاک به دو دسته تقسیم می‌شود که عبارتند از روایی پیش بین و روایی همزمان
1 ـ روایی پیش بین ” یعنی این که نتایج حاصل از اجرای آزمون و نتایجی که بعداٌ به دست می‌آیند همبستگی و قرابت وجود داشته باشد ” ( گنجی، 1377، ص 127 ).
اصطلاح ” پیش بینی ” را می‌توان در معنای وسیع آن شامل پیش بینی هر گونه موقعیت ملاک بر اساس آزمون دانست، و یا در معنای محدودی برای پیش بینی در فاصله مشخص به کار برد. اطلاعات حاصل از روایی پیش بین بیشتر در زمینه آزمونهای مربوط به گزینش و طبقه بندی کارکنان مفیدند ( آناستازی، 1379 ).
از آنجا که در روایی پیش بین همیشه نوعی ملاک مورد نظر است که نمرات آزمون پیش بینی را باید با آن مقایسه کرد به آن روایی ملاکی گفته می‌شود. ” روایی ملاکی به فن تجربی مطالعه رابطه بین نمرات آزمون ( پیش بینی کننده ) و نوعی اندازه بیرونی مستقل ( ملاک ) مربوط می‌شود ” (سیف، 1381، ص 256 ).
روایی ملاکی را می‌توان با توجه به درجه ای که عملکرد آزمون شونده در یک آزمون ( آزمون پیش بین) به عملکرد او در آزمون دیگر ( آزمون ملاک ) ارتباط دارد تعریف کرد. پس برای تعیین روایی پیش بین یک آزمون، دو آزمون ضروری هستند. ضریب همبستگی بین نمرات حاصل از این دو آزمون شاخص روایی پیش بین آزمون مورد نظر است. هر چه این ضریب بزرگتر باشد،آزمون دارای روایی بیشتری خواهد بود.از جمله محدودیت‌های دیگر این نوع روایی، تبدیل متغیری که پیش بینی شود به صورت عددی به سادگی ممکن نیست. در تعیین روایی پیش بینی همچنانکه می‌توان از چندین ملاک استفاده کرد، استفاده از چندین آزمون پیش بینی نیز این نوع روایی را افزایش می‌دهد و بر قدرت پیش بینی می‌افزاید ( سیف، 1381 ).
2 ـ روایی همزمان :” برای تعیین روایی همزمان، نتایج آزمونها را با نتایجی که همزمان با اجرای آنها یا به فاصله کمی پس از اجرای آنها به دست می‌آید مقایسه می‌کنند ” ( گنجی، 1377، ص 128).
در مواردی روایی همزمان را به جای روایی پیش بین محاسبه می‌کنند. اغلب به علت مشکلات عملی نمی توان عملیات اعتبار یابی را در فاصله زمانی گسترده تری اجرا نمود تا اعتبار پیش بین تعیین شود یا نمی توان نمونه‌های مناسب و منتخب برای آزمایش پیدا کرد. از سوی دیگر، در برخی از کاربردهای آزمونهای روانی، روایی همزمان مناسبترین نوع روایی محسوب می‌شود و مستقلاٌ حایز ارزش است ( آناستازی، 1379 ).
با این حال، از آنجا که این دو نوع روایی اساساٌ با روابط تجربی بین نمرات آزمون پیش بین و آزمون ملاک مربوطند، می‌توان آنها را جنبه‌های مختلف روایی ملاکی دانست ( سیف، 1381 ).
و همچنین ضریب اعتبار پیش بینی از طریق اجرای آزمون برای کلیه افراد مورد نظر، انتظار برای یک مدت معقول، جمع آوری نمره‌های ملاک و محاسبه ضریب اعتبار بدست می‌آید. اما این عمل وقتگیر و مستلزم هزینه بسیار است. احتمالاٌ دامنه آزمون پیش بینی کننده و ملاک محدودیت به وجود خواهد آمد. معمولاٌ محدودیت در دامنه، ضریب همبستگی را کاهش می‌دهد و ضریب اعتبار پیش بینی را کمتر از اندازه واقعی برآورد می‌کند ( آلن، ین، 1374 ).

د ) روایی سازه :
روایی سازه، بیشتر از روایی محتوا و روایی پیش بینی جنبه نظری دارد. بنا به تعریف کرانباخ ( 1970 ) یک آزمون در صورتی دارای روایی سازه است که نمرات حاصل از اجرای آن به مفاهیم یا سازه‌های نظریه مورد نظر مربوط باشند. معنی سازه به معنی مفهوم بسیار نزدیک است. کرلینجر سازه را اینگونه تعریف کرده است : ” سازه یک مفهوم است، اما یک معنی اضافی بر مفهوم دارد و آن این است که سازه برای مقاصد ویژه علمی به طور عمد و از روی آگاهی ابداع می‌شوند ›› ( سیف، 1381، ص 261 ).
به بیان دیگر روایی سازه با این مسأله سرو کار دارد که آزمون بخصوص، تا چه اندازه سازه یا صفت بخصوصی را اندازگیری می‌کند. هوش، درک فنی، سیالی کلامی، اضطراب، روان نژندی نمونه‌هایی از سازه‌ها هستند. روایی سازه بیش از انواع دیگر روایی که تا به حال بررسی کرده ایم بر توصیفهای رفتاری گسترده تر، پایدارتر و انتزاعی تر، تأکید دارد و اعتبار یابی سازه مستلزم گرد آوری تدریجی اطلاعات از منابع مختلف است. هر نوع داده‌هایی که نمایشگر ماهیت صفت مورد مطالعه و شرایط مؤثر در تحویل و پدید آیی آن باشد از لحاظ این نوع اعتبار مورد توجه قرار می‌گیرد ( آناستازی، 1379 ).
به طور خلاصه روایی به روشهای گوناگون می‌تواند ارزشیابی شود و این عمل به نوع آزمون و کاربرد آن بستگی دارد. به طور کلی تعیین روایی‌های وابسته به ملاک و سازه مستلزم محاسبه و بررسی همبستگیها و شاخصهای آماری دیگر است، ولی در روایی محتوا از هیچ یک از روشهای آمار استفاده نمی شود ( آلن، ین، 1374 ).
برای تعیین روایی سازه متوان از روشهای مختلف زیر استفاده کرد.
1 ) روش تعیین همبستگی آزمون با سایر آزمونهای روا : یکی از راههای تعیین روایی سازه این است که همبستگی بین نمرات آزمون مورد نظر را با یک
آزمون موجود دارای روایی که برای همان سازه ساخته شده است تعیین کنیم.اگر آزمون جدید با آزمون موجود همبستگی زیادی داشته باشد.درنتیجه آزمون جدید نیز برای سازه مورد نظر یک آزمون روا است و به آن روایی همگرا می‌گویند. ازسوی دیگر،آزمون مورد نظرباید با آزمونهای دیگری که سازه‌های متفاوتی رااندازه گیری می‌کنند همبستگی نداشته باشد. این گونه روایی را روایی واگرا یا تمیزی می‌نامند.
2 ) روش تمایز سنی : اگر یکی از ویژگیهای انسان با بالا رفتن سن پیشرفت نشان دهد،نمرات آزمونی که برای اندازه گیری این ویژگی درست شده است باید منعکس کننده این مطلب باشد.
3 ) روش تحلیل عوامل : تحلیل عوامل یک روش پیشرفتهآماری است که از طریق آن تعدادو ماهیت متغیرهایی راکه یک آزمون اندازه می‌گیرد مشخص می‌کنند.این روش روابط درونی میان داده‌های مورد تحلیل را تعیین می‌کند.و برای ایجاد سهولت متغیرها را به خوشه‌ها یا عوامل کاهش می‌دهد. بنابراین،یک آزمون را می‌توان برحسب عواملی که آن را تشکیل می‌دهند نامگذاری کرد.
4 ) روش همسانی درونی : آخرین روش تعیین روایی سازه، روش همسانی درونی است. در این روش، ساخت درونی آزمون بررسی می‌شود. ملاک مورد استفاده برای بررسی همسانی درونی نمره کل آزمون است. روش معمول برای این کار این است که همبستگی بین نمرات آزمونهای فرعی یا خرده آزمونها با نمره کل آزمون محاسبه می‌شود، وهر یک از این خرده آزمونها که با نمره کل آزمون همبستگی اندکی را نشان داد از آزمون حذف می‌شود. در ضمن، خرده آزمونها نباید با یکدیگر همبستگی زیادی داشته باشند، زیرا در چنین حالتی فرض می‌شود که همه آنها یک چیز را اندازه می‌گیرند و لذا تکراری هستند.در این روش، به جای خرده آزمونها، از ماده‌هایا سؤالات آزمون نیز می‌توان استفاده کرد.در این صورت،همبستگی میان ماده‌های آزمون با کل آزمون و با یکدیگر محاسبه میشود ( سیف، 1381).
3 ـ حساسیت یا ظرافت تشخیص :
منظور از حساسیت این است که یک آزمون بتواند تفاوتهای افراد را به خوبی نشان دهد. هر اندازه یک آزمون بتواند رفتارهای آزمودنیها را به درجات بیشتر تقسیم بندی کند حساسیت آن نیز به همان اندازه بیشتر خواهد بود. هر اندازه وسعت رفتارهایی که یک ازمون می‌تواند اندازه بگیرد بیشتر باشد، به همان اندازه حساسیت این آزمون کمتر خواهد بود. یعنی هر اندازه پدیده مورد اندازه گیری محدودتر باشد حساسیت آزمون بهتر خواهد بود. مثلاٌ حساسیت یک آزمون حافظه به احتمال خیلی زیاد بهتر از حساسیت یک آزمون شخصیت یا یک آزمون هوش خواهد بود. همچنین حساسیت یک آزمون به ساختمان خود آن بستگی دارد. زیرا، قدرت تشخیص سؤالها متفاوت است. برخی از سؤالها توانایی بهتری برای طبقه بندی افراد دارند، در حالی که برخی دیگر این توانایی را ندارند. بنابراین اگر پس از اجرای یک آزمون معلوم شد که سؤالات آن توانسته اند آزمودنیهای خیلی ضعیف، ضعیف، متوسط قوی و خیلی قوی را از یکدیگر متمایز کنند خواهد گفت که آن آزمون حساسیت دارد ( گنجی، 1377 ).
ب ) ویژگیهای فرعی :
علاوه بر ویژگیهای اصلی آزمونها که در بالا ذکر شد، ویژگیهای دیگری را برای آزمونها قایل شده اند که در درجه دوم اهمیت قرار دارند. این ویژگیها عبارتند از : سهولت اجرا، سهولت نمره گذاری، مقرون به صرفه بودن و توانایی ایجاد رغبت در آزمونیها. سهولت اجرای یک آزمون