موقعیت جغرافیایی و گیاهان دارویی

دانلود پایان نامه

2-4- معرفی خانواده نعناعیان:
نَعناعیانیالب‌گشادگان (Lamiaceae یا Labiatae) یکی ازتیره‌های گیاهی است. این تیره درحدود۲۳۶سرده و۶۹۰۰تا ۷۵۳۴گونه دارد.


خانواده نعناعیان یکی ازبزرگترین خانواده های دولپه ای میباشدکه بیش از 240 جنس رادرخودجای داده است. بسیاری ازگونه های متعلق به این خانواده دارای ارزش دارویی میباشند.
خانواده نعناعیان شامل 8 زیرخانواده، بیش از 200 جنس و 3100 گونه می باشدو شامل جنس مرزهورزماری، مریم گلی، آویشن، بادرنجبویه، مرزنجوشاست.
بسیاری ازگیاهان دارویی وخوراکی ومعطرمانندریحان، نعنا، رومارن، مریم‌گلی، مرزه، مرزنگوش، پونه کوهی، زوفا، آویشن، اسطوخودوس وبادرنجبویه دراین تیره جای دارند. برخی برای دانه‌هایشان کشت میشوند مانند چیپا. برخی هم برای زیبایی کاشته می‌شوندمانندحسن یوسف.
بسیاری ازآنان به صورت درختچه ودرخت(مانندساج)هستندوبه ندرت به شکل بالارونده نیزیافت میشوند. گل‌های آنها۵گلبرگ متحدو۵کاسبرگ متحددارند.
خانواده نعناعیان درایران با 46 جنس، 410 گونه وزیرگونه شناخته شده است. شمارزیادی ازاعضای این خانواده درطب سنتی وطب رایج ازگذشته های دورتاکنون دربین مردم به کارمیرفته وبه عنوان گیاهان زینتی وآشپزخانه ای استفاده میشده است.
ازکل تعدادخانواده نعناعیان درایران 18 درصدازگونه ها به منظور اهداف دارویی مورداستفاده قرار میگیرند و برگها بیشترین قسمت مورد استفاده دراین گیاهان است. کاربردهای دارویی این گیاهان بطورکلی در 13 دسته اصلی طبقه بندی می شود.
خانواده نعناعیان با 220 جنس ونزدیک به 4 هزارگونه درتمام دنیایکی ازبزرگترین ومشخص ترین خانواده هادرمیان خانواده های گلداراست.
این خانواده بطورتقریبی درسراسردنیاپراکنده است. برخی ازجنسها مانند پونه سا، گوش بره، سنبل بیابانی، مریم گلی ولب خرگوشی دارای تنوع زیادی درنواحی مدیترانه و قسمتهای مرکزی وجنوب غربی آسیا است.
درمیان خانواده های گیاهی رایج، خانواده نعناعیان به دلیل دارابودن روغنهای فراربهترشناخته شده است.
تعدادزیادی ازاسانس های فعال ازلحاظ بیولوژیکی ازاعضای گوناگون این خانواده جداشده است. این خانواده همچنین بواسطه حضوردی ترپنوئیدهادراعضای خود مشهوراست.
بطورقطع این گیاهان اززمانهای ماقبل تاریخ توسط انسان استفاده می شده است، مدارکی که ازکاوشهای باستان شناسی به دست آمده، نشان دهنده آن است که تعدادی ازگونه های این خانواده که امروزه باعنوان گیاهان وحشی شناخته میشوند، درمقیاس محلی کشت می شدند.
این خانواده یکی ازبزرگترین منابع گیاهان آشپزخانه ای، سبزی خوراکی ودارویی درتمام دنیااست. گونه هایی ازنعناعیان مانندآویشن، مریم گلی، مرزنجوش، حسن یوسف وریحان به عنوان طعم دهنده غذایی سبزیهاودرصنعت استفاده شده است.
همچنین برخی ازگونه های این خانواده درطب سنتی ومدرن به کاررفته است. ایران گذشته ای بسیارستودنی درزمینه طب سنتی داردکه به زمان تمدن بابلی آشوری بازمیگردد.
بطورکلی خانواده نعناعیان علاوه برکاربردهای دارویی وطبی کاربردهای دیگرهمچون آشپزخانه ای، عطرسازی وتزیینی دارد.
گونه های پونه نعناع، آویشن، اسطوخودوس، ریحان، مرزنجوش باشد و مرزه به عنوان گیاهان آشپزخانه ای وعطردهندها ز زمانهای قدیم تاکنون استفاده میشده است. این استفاده به واسطه حضوراسانس هادراین خانواده است.
تعدادی ازجنسهای این خانواده شامل اسطوخودوس، نعناع، پونه سا، شاطرا، مریم نخودی، مریم گلی وآویشن نیزبه عنوان گیاهان تزیینی مورداستفاده قرارمی گیرند.
عمده ترین مرکزکشت خانواده نعناعیان منطقه مدیترانه است.
شناخت گیاهان موجوددرهرمنطقه به عنوان مطالعه زیربنایی برای سایرطرحهای تحقیقاتی محسوب میگردد. برای اولین بارفلورخانواده نعناع(Lamiaceae) استان خوزستان باتوجه به موقعیت جغرافیایی آن که ازتنوع آب وهواوپوشش گیاهی برخورداراست، درقالب طرح ملی جمع آوری فلورکشوردرسالهای 1373 تا 1385 جمع آوری، شناسایی وازلحاظ فلورستیکی و ویژگیهای رویشی موردبررسی قرارگرفتند. نتایج نشان دادکه خانواده نعناعیان دراستان قزوین شامل 30 جنس و 84 گونه میباشد. جنسهای مریم گلی ، پونه سا، گل کوفتهبه ترتیب با 17، 10 و 8 گونه ازمهمترین جنسهای این خانواده ازنظرتعدادگونه شناسایی شده بودند. ازلحاظ شکل زیستی 5/ 63 درصدگونه ها، همی کریپتوفیت، 4/ 22 درصدتروفیت و 4/ 9 درصدکامفیت وبقیه ژئوفیت بودند.حدود40 درصدگونه های این خانواده دراستان به عنوان گیاهان دارویی معطرمی باشندکه جنسهای آویشن ، کاکوتی ، باردنجبویه و زرین گیاه ازمهمترین آنهاهستند. گونه زنگوله ایرلندی به عنوان گیاه نادراستان میباشدکه فقط دریک محل آنهم به صورت محدودپراکنش دارد.
2-4-1- جنس مرزه
گیاه مرزه از خانواده نعناع (Lamiaceae)، زیر خانواده (Nepetoideae) و قبیله (Mentheae) منتئا بالغ بر 30 گونه را شامل می شود که برخی گونه ها یکساله و اغلب چند ساله می باشد.
انواع وحشی گیاه مرزه که به عنوان گیاه گلدار شناخته می شود در غرب آسیا و شرق مدیترانه عموما در مناطق با اقلیم مرطوب و خاکهای عمیق و تا مناطق با اقلیم خشک، آفتابی و خاکهای سنگلاخی رشد میکنند.
این جنس حدود ۳۰ گونه داشته که ۱۲ گونه از این جنس در ایران وجود دارند که به تقریب ۸ گونه آن بومی و منحصر به کشور ایران می باشد که عبارتند از: مرزه آذربایجانی ، مرزه بختیاری ، مرزه صخره زی ، مرزه تالشی ، مرزه جور برگ ، مرزه کلاری ، مرزه خوزستانی و مرزه سهندی علاوه بر این حدود چهار گونه دیگر علاوه بر ایران در تالش، ترکمنستان، آناتولی، قفقاز، ماورای قفقاز و عراق نیز می رویند که عبارت از مرزه آناتولی ، مرزه گل درشت ، مرزه جنگلی (مرزه سفید)و مرزه سنبله ای می باشند(Rechinger, 1982) مرزه اهلی یا مرزه باغی با نام علمی از مهمترین گونه های این جنس بوده که در بیشتر کشورهای دنیا کاشته می شود (امامی و همکاران 1388).
مرزه ها گیاهانی یکساله یا چند ساله، علفی یا با قاعده چوبی و به فرم بالشتکی هستند که معطر بوده و دارای ساقه های متعدد، افراشته یا خیزان و یا ساقه های کمانی میباشند. کوتاه قد بوده و ارتفاع آنها حداکثر 60 سانتیمتر است. ساقه و شاخه ها معمولا پوشیده از کرک میباشند. تراکم کرکها در گونه های مختلف متغییر است و بر اساس آن گیاه به رنگهای سبز یا خاکستری و نقره ای دیده میشود.
برگها متقابل، دارای دمبرگ کوتاه و یا تقریبا بدون دمبرگ هستند. سطح برگها ممکن است صاف و مسطح بوده یا دارای تاخوردگی باشد. برگها به شکلهای مختلف خطی، مستطیلی، قاشقی، سرنیزه ای و تخم مرغی میباشند. شکل برگها یکی از صفاتی است که در شناسایی و تفکیک گونه ها مورد استفاده قرار می گیرد. گل آذین، گرزن بوده و به صورت چرخه های جدا از هم با 2 تا 51 گل در محور برگهای بالا ظاهر میشود. گلها دو جنسی بوده و به رنگهای سفید، صورتی، قرمز، شیری، لیمویی و یا ارغوانی دیده میشوند. کاسه لوله ای گل ممکن است راست و یا کم و بیش قوزدار باشد. جام گل دارای دو لبه مشخص و لوله راست است که میتواند درون کاسه مخفی یا بلندتر از آن باشد. اندازه گلها بین 3 تا 20 میلی متر در گونه های مختلف متغییر میباشد. پرچمها 4 عدد بوده و بساکها دور از یکدیگر توسط یک رابط که در وسط پهن میشود از یکدیگر جدا میشوند. کلاله نیز دارای 2 لوب مساوی و دور از یکدیگر میباشد. دانه گرده دارای 6 شیار و تزئینات سطحی از نوع شبکه ای است.